धर्मांला प्राधान्य, एक पाप

 Lokmat Times_20260906

New York and RSS chief! 

---

माझी टिप्पणी: 'विविधतेतून एकता' याबद्दल बोलणे आणि विविधतेला केवळ धर्मांपुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे अखंड जंगलासाठी विविध झाडे सोडून देण्यासारखे आहे. आपण धर्मांवर गरजेपेक्षा जास्त काम करतो आणि त्यानुसार भारत, पाकिस्तान आणि इस्रायलच्या रूपात आपल्याला त्याचे मोठे फळ म्हणून मिळाले आहे.

अर्थात, श्री. मोहन भागवत यांच्याशी संबंधित असलेल्या भाजपने, पूर्वीचे धर्मनिरपेक्षतेचे वलय मागे टाकून, भारताला आपला भारत बनवून त्याला आपला 'भारत' म्हणण्यासाठी धर्माला अग्रस्थानी ठेवले आहे. लेखात म्हटल्याप्रमाणे: 'अचानक त्यांच्यासाठी धर्म एक निवडणूक एजंट बनला. श्रद्धेला पक्षाचे सदस्यत्व कार्ड देण्यात आले. देवाला प्रचाराच्या कामावर ठेवण्यात आले आणि द्वेषाला मुख्य रणनीतिकार म्हणून नियुक्त करण्यात आले.'

 आणि ते यशस्वी झाले आहे. पाकिस्तान शत्रू राष्ट्र का राहू नये आणि काश्मीर त्यासाठी हमीदार का असू नये, याबद्दल आता दुसरा विचारही केला जात नाही.

 परंतु श्री. भागवत हे भाजपच्या किंवा खरे तर आरएसएसच्या जंगलात अनेकदा एक विशेष झाड, एक अपवाद म्हणून समोर आले आहेत. तो ज्या जगात आहे, तिथे तो खरंतर मूर्खपणा करत आहे, अशे साधारणतह समोर येत.  स्वतःचे मत असणे हा एक विशेषाधिकार आहे, जो खरी विविधता प्रदान करते. श्री. भगवत विविधतेचा आग्रह धरतात, पण अपवादात्मक असणे हेच तर विविधतेचे उद्दिष्ट आहे. कोणीही कोणाच्या बरोबरीचे नाही. हा निसर्गाचा, देवाचा नियम आहे. ज्याच्या आधारावर आपण एकमेकांना ओळखतो. शरीरात तसेच मनातही वेगळेपण आहे.

हे कधी उमगणार आहे की धर्म म्हणजे देवाने निश्चित केलेल्या विविधतेच्या विरोधात उभारलेली एक प्रकारची कृत्रिम रचना आहे? धर्म लोकांना देवाशी कसे वागावे या कल्पनेने भुरळ घालतात. 'देवाचा मार्ग' हा या सिद्धांतामध्येच अंतर्भूत आहे की देव एक अंतिम शत्रू आहे, ज्याचा सामना करणे आवश्यक आहे. जर तुम्हाला तुमचा देव सौम्य हवा असेल, तर त्यासाठी काही नियम पाळावे लागतात, आणि अर्थातच, त्यासाठी एखाद्या पंथाचे किंवा धर्माचे अधिकृत सदस्यत्व असणे आवश्यक आहे. यावर आधारित असलेली ओळख हीच जगाची कसोटी आहे, लेखकाची आहे आणि श्री. भागवत यांनाही वेगळे व्हायचे नाही.

सध्याच्या परिस्थितीत, एका विशिष्ट धर्माचा एक गट दुसऱ्या गटाविरुद्ध उभा राहतो, जेणेकरून हे जग इतके अद्भुत, इतके जगण्यालायक बनेल. याची प्रचिती भारत-पाकिस्तान क्रीडा सामन्यांमधून आणि ३०० वर्षांहून अधिक जुन्या भारतीय इस्लामी इतिहासाला एका खाईत ढकलण्यातून मिळणाऱ्या उत्साहातून येते.

एखाद्या व्यक्तीमध्ये तुम्हाला जे दिसते ते म्हणजे डोळ्यांचा रंग, त्वचेचा रंग, हे सर्व ईश्वरानेच ठरवलेले आहे. त्यांची चाल, वय, लिंग आणि ते तुमच्यावर जो प्रभाव टाकतात तो. ईश्वराने भाषांच्या रूपात एक अद्भुत भेद निर्माण केला आहे आणि त्याचा आदर केला पाहिजे. बॉम्बे म्हणजे इंग्रजी, बम्बई म्हणजे हिंदी, मुंबई म्हणजे मराठी, आणि इतर काही भाषांत मुम्बोई. यासाठी पूर्वी कोणतीही अडचण नव्हती, जेव्हा भारतातील लोकांनी स्वतःला ईश्वराची स्वतंत्र निर्मिती म्हणून ठेवणे निवडले होते.

पण आता भारत म्हणजे ते जुने भारत राहिलेला नाही. त्याला एकतेचे वेड शिकवले जात आहे. विशेषतः धर्मावर आधारित एकतेची भावना, आणि नैसर्ग निर्मित वंशाच्या कल्पनेने अजिबात गोंधळून न जाण्याची एक दृढ धारणा.

देवांना मंदिरात ढकलून द्यावे आणि केवळ ठराविक दिवशीच त्यांचे स्मरण करावे, हेच धर्मांचे प्रतिनिधित्व आहे. देव आणि निसर्गाला जे अपेक्षित आहे, त्यापेक्षा वेगळा मार्ग स्वीकारणे, हेच धर्मांचे उद्दिष्ट आहे. आणि, जर तुम्हाला याची पर्वा असेल, तर हे खरेतर पाप करण्यासारखेच आहे.

कोणीही हा विषय अश्या प्रकारे मांडत नाही. त्यांना शेवटी निवडणुका जिंकायच्या आहेत. कलात्मक पण वरवर पाहता निष्प्रभ वाटणाऱ्या आध्यात्मिक ध्येयांऐवजी भौतिक ध्येयांवर लक्ष केंद्रित करायचे आहे. ही निव्वळ अभिरुचीहीनतेची बाब आहे,  जी लोकांनी छातीत मिरवण्यासाठी भारताला तयार केले गेले आहे.

07-09-2026

---

मुख्य विषय आणि सारांश

बहुलतावादाचे वैयक्तिक अनुभव: लेखक नमूद करतात की त्यांच्या जवळच्या मित्रांपैकी एक मोठा गट ख्रिश्चन नाही. ते शांततापूर्ण सहजीवनाच्या इतिहासावर प्रकाश टाकतात आणि नमूद करतात की, या मैत्रीसाठी त्यांना कधीही पोलीस संरक्षणाची गरज भासली नाही, तसेच धर्मांतराबाबत त्यांच्यावर कधीही दबाव किंवा तपासणी झाली नाही.

 राजकीय शोषणावर टीका: हा मजकूर अशा राजकारण्यांवर तीव्र टीका करतो जे श्रद्धेचा शस्त्र म्हणून वापर करतात, कारण साध्या मैत्रीने "पुरेशी मते मिळत नाहीत." त्यात म्हटले आहे की धर्माला "निवडणूक एजंट" बनवले गेले आहे, श्रद्धेला "पक्ष सदस्यत्वाच्या कार्ड" प्रमाणे वागवले जाते आणि "द्वेषाला मुख्य रणनीतिकार म्हणून नियुक्त केले गेले आहे."

 खरी श्रद्धा आणि राजकीय धर्म यांमधील फरक: मोहन भागवत यांच्या भाषणावर चिंतन करून, लेखक असा निष्कर्ष काढतात की एक विशिष्ट धर्म (हिंदू धर्म) ही समस्या नाही. त्याऐवजी, समस्या "गुप्त प्रयोगशाळांमध्ये तयार केलेला राजकीय धर्म" आहे, जिथे भक्ती भीती आणि निवडणुकीच्या गणिताशी मिसळलेली असते.

 कृतीसाठी आवाहन: या लेखाचा शेवट या विनंतीने होतो की, एकतेचे आणि स्वार्थावरील टीकेचे हे संदेश भारतात, विशेषतः अशा भागांमध्ये मोठ्याने बोलले जावेत, जिथे अल्पसंख्याकांना असुरक्षित वाटते किंवा जिथे राजकीय नेते टाळ्या मिळवण्यासाठी फूट पाडतात.

---

वरच गुगलच्या मदतीने मराठीत रुपांतर करणे शक्य झाले आहे. गुगलला धन्यवाद. 

अखंड भारत - एक पोकळ संकल्प

 

तुमच्या मातृभाषेव्यतिरिक्त इतर कोणतीही भाषा तुम्हारा का माहीत असावी? आणि समजा माहित असेलही, तरी तिने तुमच्या आयुष्यावर इतके वर्चस्व का गाजवावे? त्यामुळे, हा संकल्प पूर्णपणे पोकळ आहे. 

19-08-2026

हा नकाशा प्रत्यक्षात त्या प्रदेशांना दर्शवतो जे एकेकाळी ब्रिटीशांच्या अधिपत्याखाली होते. हा नकाशा अशा लोकांची आकांक्षा दर्शवतो जे स्वतःला भारतीय मानतात आणि या संपूर्ण भूभागावर आपला हक्क सांगत त्याला 'अखंड भारत' असे संबोधतात. 

तरीही, त्यांनी यातील बराचसा भूभाग आपल्या 'जन्मसिद्ध अधिकारा'चा भाग म्हणून मिळवला आहे. परंतु, यापूर्वी नमूद केल्याप्रमाणे, जन्मसिद्ध अधिकाराची व्याप्ती ही तुमची मातृभाषा जिथपर्यंत पोहोचते, तिथपर्यंतच असायला हवी.

जर तुम्हाला ब्रिटीशांनी त्यांच्या मूळ प्रदेशाच्या सीमा ओलांडून विस्तार करणे खटकत असेल, तर हाच निकष जगातील इतर सर्वांनाही—ज्यामध्ये भारतीयांचाही समावेश होतो—लागू व्हायला हवा. कारण भारतीयांची ओळखही प्रत्यक्षात पंजाबी, सिंधी, तमिळ इत्यादी भाषांशी जोडलेली असते. त्याच धर्तीवर, ब्रिटीशही त्यांच्या 'इंग्रजी' भाषेपुरते आणि 'इंग्लंड' या प्रदेशापुरतेच मर्यादित राहायला हवे होते.

रात्री 11:29,  24-08-2026 

तरीही, युरोपमधील इंग्लंडसारख्या एका लहान बेट-राष्ट्राने संपूर्ण जगाला कशा प्रकारे आग पेटवली, ही एक उल्लेखनीय बाब आहे. नकाशावरून दिसून येते त्याप्रमाणे, भारतीय उपखंड हे याचे केवळ एक उदाहरण ठरले आहे.

 अडचण एवढीच की, भारतीयांनीही त्यावर लोभी नजर ठेवली आहे. "तोंडी रामाचे नाव घ्यायचे आणि दुसऱ्यांच्या मालमत्तेवर आपला हक्क सांगायचा," या वृत्तीचेच भारतीय संस्कृती खऱ्या अर्थाने पालन करताना दिसते. एका बाजूला राम मंदिर उभारले जात आहे, तर दुसऱ्या बाजूला संधी साधून घेण्याची आंतरिक इच्छा मात्र कायम आहे. 

याचा परिणाम स्पष्ट आहे: कितीही लोक विस्थापित झाले, कितीही जीव गेले, कितीही संस्कृती नष्ट झाल्या किंवा कितीही भाषा लुप्त होण्याच्या मार्गावर आल्या, तरीही अत्यंत सहजपणे हस्तगत केलेल्या भारतीय उपखंडावर आपली पकड कायम ठेवण्याचा निर्धार मात्र अढळ राहिला आहे.

रात्री, 11.09, 25-08-2026

रडणारे बाळ: भारत-पाकिस्तान संबंधांमधील अडथळा

 लोकमत_20260706

भारत-पाक संबंधांच्या दोरीला गाठीच खुप!

या किचकट, जुनाट गाठी उकलनार कोण? अल्याड-पलयाडच्या नागरिकंना प्रेमाचे संबंध हवेत खरे; पण पाकिस्तानी सैन्याना तस वाटते पाहिजे ना!

विजय दर्डा

---

माझी टिप्पणी: हे प्रकरण वरकरणी पाहता, भारताच्या हातात 'टूटी' - शांत करणारे साधन -  ​​असताना रडणाऱ्या बाळासारखे आहे. येथे बाळ म्हणजे अर्थातच काश्मीर, आणि त्याचा आवाज किंवा प्रवक्तेपण करणारा म्हणजे पाकिस्तान. त्यामुळे हे अगदी बरोबर आहे की, 'केवळ ११७ नव्हे, तर १,०१७ किंवा अगदी १,००,०१७ लोकांनी शांततेसाठी पत्रे लिहिली तरीही' परिस्थितीवर काहीच फरक पडणार नाही.'

भारताकडे ते 'शांत करणारे साधन' ठेवण्याचे पूर्ण समर्थन करणारे कारण आहे. भारताकडे काश्मीरच्या विलीनीकरणाची सर्व वैध आणि स्वाक्षरी केलेली कागदपत्रे आहेत. भारत पाश्चात्य (गोऱ्या) सत्ताधीशांनी मान्यता दिलेल्या लष्करी कार्यपद्धतींचा आणि संसदीय मार्गांचा अवलंब करतो. संपूर्ण जगाला केवळ हतबल होऊन हे पाहत राहावे लागते.

 अशा परिस्थितीत मग असे हताश आणि असमाधानी लोक उरतात ज्यांना हिंसक मार्गांचा अवलंब करण्याशिवाय पर्याय उरत नाही—जसे भगतसिंग आणि सावरकर यांनी केले होते—आणि ज्यांना लगेच 'दहशतवादी' ठरवले जाते; हे अगदी त्या साम्राज्यवादी मानसिकतेच्या गोऱ्या माणसाने आपल्या काळात केलेल्या कृतींशी मिळतेजुळते आहे.

 वस्तुस्थिती अशी आहे की, जर फाळणी झाली नसती तर हा वादाचा मुद्दाच उद्भवला नसता. पण आता, भारत फाळणीच्या वास्तवाशी पूर्वीपेक्षा अधिक जुळवून घेत आहे. आणि काश्मीर सीमेच्या चुकीच्या बाजूला राहिला आहे. याचे समाधान अगदी सोपे आहे: काश्मीरला पलीकडच्या बाजूला सोपवणे किंवा फाळणी रद्दबातल ठरवणे. पण हे अशक्य आहे, कारण भाजपची संपूर्ण विचारसरणी  याच गोष्टीवर आधारलेली आहे.

 फाळणी ही विसंगती किंवा परस्पर विसंगत दृष्टिकोनांतून निर्माण झाली. जर हिंदू उजवीकडे वळू पाहत असतील, तर मुस्लिम डावीकडे वळत असत. जर एकासाठी तिथे राममंदिर असेल, तर त्याच ठिकाणी बाबरी मशिदीचा इतिहासही आहे. या दोन टोकांच्या भूमिका कधीच एकत्र येऊ शकल्या नाहीत. तरीही, सुरुवातीला हा फरक केवळ आपापल्या वस्त्यांपुरता किंवा शहरांमधील अरुंद गल्ल्यांपुरता मर्यादित होता; पण ब्रिटिशांनी 'भारत' नावाच्या एका भूभागावर लोकांचा लक्ष केंद्रित केले आणि तो भूभाग बळकावण्यासाठी स्थानिक आगुआईमध्ये 'लांडगे' फुटले आणि या 'लांडग्यां'कडून  समाजातील सामान्य आणि निष्पाप लोकांना सांगण्यात आले की त्यांनी आपापल्या स्थानिक वस्त्यांचा विचार सोडून द्यावा आणि गोऱ्या माणसाची जागा घेण्यास पात्र ठरू पाहणाऱ्या  'तपकिरी' भारतीय वर्गाला हातभार द्यावा म्हणून विचार करावा.

 लाहोर आणि मुल्तान यांचे महत्त्व संपले; तिथल्या हिंदूंच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर, आता केवळ भारताच्या बाजूने उभे राहणे आणि त्याला पाठिंबा देणे हेच त्यांत्यात ठरले. पूर्वी ज्या मतभेदांची चर्चा केवळ कुजबुजत्या स्वरात केली जात असे, त्यांनी पुढे इतके भयावह स्वरूप धारण केले आणि अशी काही आपत्ती ओढवली की, भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांना त्या परिस्थितीमुळेच आजच्या आपल्या अस्तित्वाची आणि ओळखीची पूरेशी जाणीव करण्यात मदत करीत आहे.

 परंतु, जेव्हा दोन्ही देशांतील लोकांचा एकमेकांशी थेट संपर्क येतो, तेव्हा हा असा भेद का, याचे आश्चर्य वाटते. यात सर्वात दुर्दैवी बाब म्हणजे दोन्ही देशांत 'संपर्क भाषा'  म्हणून एकाच भाषेचा वापर केला जाणे. हिंदी, उर्दू किंवा हिंदुस्तानी यांसारख्या भाषांमुळे दोन्ही देशांमधील परस्पर साम्य किंवा जवळीक सहजपणे दिसून येते.

पण हा प्रश्न सामान्य नागरिकाचा नसून, हा प्रश्न ब्रिटिशांकडून मिळालेल्या सत्तेची धुरा सांभाळणाऱ्या नेत्यांचा आहे. आणि धार्मिक आदर्शवादाचे तंतोतंत पालन केले जावे, यावर त्यांचे एकमत आहे.

सर्वप्रथम मूलभूत तत्त्वांचे प्रतिनिधित्व करण्याची जबाबदारी जणु जनरल असिम मुनीरनी घेतली आहे.  ते रडणाऱ्या बाळाला आंघोळीच्या पाण्यासोबत फेकून देऊ शकत नाहीत. आणि हे रडणारे बाळ भारताला पाकिस्तानला हेकण्यासाठी, आपला द्वेष पराकोटीला दाखवण्यासाठी मदत करते, इतकेच नव्हे तर, फारसे राजकीय नसलेल्या खेळाडूंची खिलाडूवृत्तीही हिरावून घेण्यात भारत थांबलेले नाहित. 

 ४:०९ दु. ०९-०६-२०२६ 

रामावरील श्रद्धा आणि 'क्षुल्लक राजकीय कार्यकर्त्यां'वरील श्रद्धा! |

 Lokmat_20260626

 माझी टिप्पणीः लेखक मशिद पाडून मंदिर उभारण्याच्या प्रक्रियेचे उघडपणे स्वतःला ओतून घेतलेले दिसतात. पण 'श्रद्धेची पुनर्स्थापना हीच प्राथमिकता' या विधानाचा अर्थ समजणे कठीण आहे. त्यांच्यासाठी आणि इतर अनेकांसाठी, अस दिसत की, श्रद्धा केवळ देणगी देण्यापुरती मर्यादित नसते. त्यांच्या दृष्टीने, हे केवळ आशीर्वादासाठी नसून, देणगी चे पैसांचे मोबदल्यात,  मंदिराची रचना आणि उभारणी यालाही तितकेच महत्त्व आहे.

पण जर देणगीचे अतिरेकी प्रमाण असेल तर? मंदिर उभारणीच्या पलीकडे जाऊनही याचे प्रमाण गरजेपेक्षा जास्त असल्याचे दिसते. कारण काय की मंदिर आधीच पूर्ण वैभवासह उभारले गेले आहे, बाकीची देणगी अतिरेकच समझणे रास्त. मग या अतिरेकी प्रमाणाचे स्पष्टीकरण कसे द्यायचे? हे कदाचित निधीचा गैरवापर करणाऱ्यांची बाजू घेतल्यासारखे वाटू शकते, परंतु ही बाब समाजाचा एक अविभाज्य भाग बनली आहे; इतर सर्व ठिकाणी घडणारी ही एक नित्याचीच गोष्ट आहे, असे समझणे रास्त.

याची तुलना तुम्ही संपूर्ण भारताशी करू शकता. भारताकडे पैसा आहे, तोही प्रचंड प्रमाणात; आणि हे प्रमाण एखाद्या लहान, खऱ्याखुऱ्या राष्ट्राच्या कल्पनेच्याही पलीकडचे आहे. नेते या पैशाचा मनसोक्त उपभोग घेतात आणि 'संयुक्त' (ब्रिटिशांनी वारसाहक्काने दिलेल्या) भारताचे स्वरूप नेमके असेच आहे.

लेखक 'राम किंवा सीता यांसारख्या देवतांवरील हिंदू श्रद्धे'बद्दल बोलतात. असे करताना, त्यांनी उल्लेख केलेल्या दैवी नावांवरील श्रद्धा आणि 'क्षुल्लक राजकीय कार्यकर्त्यां'वरील श्रद्धा यांची ते गल्लत करत आहेत.

सायंकाळी ४:४१, २८-०६-२०२६ 

नामांतराचे कोडे

  

  

माझी टिप्पणीः रस्त्याच्या पलीकडे राहणाऱ्या, भेटाणाऱ्या माझ्या शेजाऱ्याला विचारले की, 'लॅम रोड'चे नाव बदलल्याची त्याला कल्पना आहे का?  आता या रस्त्याला छत्रपती शिवाजी महाराज मार्ग (CSMM) म्हटले जाईल!

मी त्याला सांगितले की, अशा नामांतराच्या प्रक्रिया एका ठरलेल्या प्रक्रियेनुसार व्हायला हव्यात. त्या प्रक्रियेमध्ये, लोकांना विचारले जावे की त्यांना नाव बदलायचे आहे का. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, उत्तर 'नाही' असेच असेल. तुम्ही एखाद्या ठिकाणाचे नाव त्याच्या ओळखीशी जोडता आणि ते निश्चित व अंतिम मानता. नाव बदलणे म्हणजे ओळखीची प्रक्रिया पुन्हा नव्याने सुरू करणे. जणू काही पायाखालची जमीनच अचानक सरकली आहे, असे वाटते.

'लॅम रोड'चे नामांतर वरील प्रक्रिया न पाळता करण्यात आले आणि त्यांनी 'शिवाजी महाराज' हे नाव वापरून सुरक्षित मार्ग निवडला—हे एक असे नाव आहे ज्याला लोकांच्या हृदयात सर्वात मोठे स्थान आहे आणि ज्याला आक्षेप घेण्याचे धाडस कोणीही करणार नाही. तथापि, शिवाजी महाराजांचा 'देवळाली कॅम्प'शी दुरान्वयेही काही संबंध नसावा. मी माझ्या शेजाऱ्याला म्हणालो की, हा सन्मान एखाद्या सिंधी व्यक्तीला दिला जाऊ शकला असता. देवळाली कॅम्पच्या विकासात सिंधी लोकांनी मोठे योगदान दिले आहे आणि या रस्त्यासाठी त्यांच्यापैकीच एकाचे नाव सहज निवडले जाऊ शकले असते.

शेजाऱ्याने प्रामुख्याने समाजसेवेशी घनिष्ठ संबंध असलेल्या दोन नावांचा उल्लेख केला. एक होते श्री. वासू श्रॉफ, ज्यांचे नुकतेच निधन झाले आहे; आणि दुसरे होते गैर-सिंधी—एक पंजाबी—महाराज कृष्ण बिरमानी. त्यांनी पुढे स्पष्ट केले की, श्री. वासू श्रॉफ आपल्या कामाचे श्रेय घेण्यासाठी नेहमीच उत्सुक असत, तर श्री. बिरमानी यांनी कोणताही देखावा न करता नेहमीच उदारता दाखवली.

अचानक, जेव्हा मी श्री. महाराज बिरमानी यांचे नाव ऐकले, तेव्हा माझे डोळे चमकले. मला खात्री आहे की त्यांच्याशी संबंधित असलेल्या प्रत्येकाचे डोळेही या कल्पनेने चमकले असते. असो, दोन्ही नावांमध्ये 'महाराज' हा शब्द समान आहे; शिवाय, जर या रस्त्याला 'महाराज कृष्ण बिरमानी मार्ग' (MBKM) असे नाव दिले असते, तर त्याला अधिक स्थानिक स्पर्श मिळाला असता. कोणत्याही नामांतर प्रक्रियेबद्दल मला तीव्र नापसंती असूनही मी हे म्हणत आहे.

अधिक बारकाईने विचार केल्यावर असे दिसते की, आजकाल सर्वत्र शिवाजी महाराजांच्या नावाचा उल्लेख केला जात आहे. उदाहरणार्थ, शर्टच्या बटणाला 'छत्रपती शिवाजी महाराज बटण १,' 'छत्रपती शिवाजी महाराज बटण २,' इत्यादी नावे सहजपणे दिली जाऊ शकतात. विशेष म्हणजे, या मराठा नायकाच्या नावाने बटणे, रस्ते आणि बागांना नावे दिली जात असली तरी, खुद्द शर्ट, शहर किंवा जिल्ह्याला मात्र तसे नाव दिलेले नाही. या बाबतीत, त्यांचे सुपुत्र संभाजी महाराज यांचे नावच प्रचलित झाले आहे.

वर वर्णन केलेल्या प्रक्रियेचा विचार करा—नाव बदलणे आवश्यक आहे का, हे जनतेला विचारणे—जर या प्रक्रियेचे पालन केले गेले असते, तर औरंगाबादला त्याच्या ऐतिहासिक दर्जावरून हटवणे इतके सोपे झाले नसते. आता, जेव्हा ती प्रक्रिया अस्तित्वात नाही आणि छत्रपती संभाजी महाराजांचे नाव पुढे आले आहे, तेव्हा औरंगाबादचा खेळ संपला आहे. ज्या ज्या ठिकाणी पूर्वी औरंगाबादचे वर्चस्व होते, त्या सर्व ठिकाणी आता औरंगाबादच्या नावाऐवजी 'छत्रपती संभाजी महाराज नगर' (CSMN) हे नाव वापरले जात आहे. म्हणजेच, जिल्ह्याचे नाव असो वा शहराचे, सर्वत्र. शिवाजी महाराजांच्या मुलाला हा दर्जा केवळ यासाठी मिळाला कारण मुघल सम्राट औरंगजेबाने त्याचा निर्घृणपणे छळ करून मारला  होता.

भारतीय हिंदू पौराणिक कथेनुसार, देवांमध्ये भगवान गणेशाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे; आणि याचे कारण असे की, त्यांचा त्यांच्या वडिलांशी झालेल्या संघर्षानंतर त्यांनी हत्तीचे शीर धारण केले होते.

नेहमीप्रमाणेच, देवळाली छावणीतील प्रत्येक इंग्रजी नाव निवडकपणे काढून टाकण्यात आले आहे. आता बंद पडलेल्या 'कॅथे सिनेमा'लाही अशा वापरातून सूटका मिळालेली नाही.

असे म्हटले जाते की 'लॅम रोड'मधील 'लॅम' हे नाव एका पारशी व्यक्तीच्या नावावरून ठेवण्यात आले होते. श्री. एम. के. बिरमानींच्या कारखान्यावर "जे. एन. लाम, प्रॉस्पेक्ट लॉज, १९१९" असा शिलालेख आहे—इतिहासाचा एक रंजक भाग.

हा सगळा गदारोळ म्हणजे नियतीने किंवा ईश्वरी इच्छेने घडवलेल्या इतिहासाविरुद्ध एक प्रकारचे बंड आहे. हे आपल्या धर्मग्रंथांमध्ये उल्लेखलेल्या "जग एक कुटुंब आहे" या संकल्पनेच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे.

जीवनाच्या प्रत्येक पैलूचे कौतुक केले पाहिजे.  अर्थ असा होत  नाही की आपण केवळ राष्ट्रवादाच्या नावाखाली जीवनाच्या एखाद्या विशिष्ट पैलूला हटवून  त्याचा द्वेष करायला सुरुवात करावी. हा 'भारत' नावाच्या राष्ट्रासाठीच्या राष्ट्रवादाचा प्रश्न आहे—जी स्वतःच एक मानवनिर्मित संकल्पना आहे, आणि ज्यात आपले सर्व राष्ट्रीय नेते आनंदाने सामील आहे.

भारतीय राष्ट्रवाद म्हणजे एकीकडे लादलेली एकता आणि दुसरीकडे विविधतेवर मारलेली एक जोरदार चपराक आहे.

१९-०५-२०२६

टिप्पणी 2 -  हे नाव बदलण्याच्या प्रकाराचे मूळ शोधणे तसे खूपच सोपे आहे. हे सर्व मोदी सरकारला असलेल्या एका ध्यासामधून निर्माण झाले आहे; तो ध्यास म्हणजे—पूर्वीच्या ब्रिटिश राजवटीला मिळणारे श्रेय आपण किती प्रमाणात कमी करू शकतो? भारताचा प्रत्येक कोपरा आणि प्रत्येक भाग हा काही अंशी ब्रिटिश राजवटीचाच ऋणी आहे; आणि हीच वस्तुस्थिती असल्यामुळे, या 'कोनाकोपऱ्यांची' नावे बदलणे आता अनिवार्य बनले आहे. शिवाय, स्थानिक नायकांमुळे मूळ मुद्दा गुंतागुंतीचा होऊ नये म्हणून, केवळ त्या काळातील 'राष्ट्रवादी' नायकांनाच—ज्यांना नेहमीच अवास्तव महत्त्व दिले जाते—तसेच महत्त्व पुन्हा पुन्हा दिले जात आहे.

या सर्व प्रकारातून एक कटू सत्य प्रकर्षाने जाणवते: भारत ही एक 'लुटलेली मालमत्ता' आहे. आणि हे सत्य लपवण्यासाठीच, नावे बदलण्याचे हे प्रकार इतके अत्यावश्यक बनले आहेत.

ब्रिटिश राजवटीचा अस्त होणे, हा त्या लोकांसाठी सर्वात निर्णायक क्षण ठरला—ज्यांना या 'मालमत्तेवर' आपला ताबा कायम ठेवायचा होता, पण त्याच वेळी या मालमत्तेचे श्रेय मात्र  ब्रिटिशांना जाऊ द्यायचे नव्हते.

ब्रिटिशांनी निर्माण केलेल्या ज्या प्रशासकीय यंत्रणा, संस्था आणि पायाभूत सुविधा ज्यांनी संपूर्ण देश व्यापला होता त्या जर अस्तित्वात नसत्या, तर आजचा भारत हा 'हिंदू-मुस्लिम' किंवा 'भारतीय-पाकिस्तानी' या द्वंद्वापेक्षा, 'पंजाब' किंवा 'सिंध' असे या प्रादेशिक अस्मितांनी अधिक ओळखला गेला असता. आणि हे तर सत्ताधाऱ्यांना अजिबातच मान्य होण्यासारखे नव्हते! ही परिस्थिती केवळ सध्याच्या भाजपसाठीच नव्हे, तर देशातील इतर सर्व 'राष्ट्रीय' पक्षांसाठीही अत्यंत निंदनीय आणि अस्वीकार्य ठरली असती.

त्यामुळे परिस्थिती अशी आहे की—भारत आणि पाकिस्तान हे देश आणि त्यांच्यातील तो जुनाट संघर्ष असाच कायम राहो! पण एक काळजी मात्र घ्यायची: दुसऱ्या बाजूचे म्हणजेच ब्रिटिशांचे कधीही कौतुक करायचे नाही. किंबहुना, त्या बाजूशी संबंधित असलेली सर्व प्रतीकात्मक चिन्हे आणि खुणा पूर्णपणे नष्ट करून टाकायच्या.

21-05-2026

---

टिप्पणी ३: भाजपसाठी, विशेषतः हिंदू धर्माभिमुख भाजपसाठी, पूर्णपणे बाहेरील, सामान्य लोकांना श्रेय देणे हे अधिकच असमर्थनीय आहे. येथील रहिवाशांची प्रचंड धार्मिकता असूनही, भारताला अशा स्थितीत आणल्याबद्दल ते देवांना माफ करू शकत नाहीत. म्हणूनच उघड धार्मिक उत्साहाने त्यांनी हे नाव पुसून टाकण्याचे काम हाती घेतले आहे. त्यामुळे परिस्थिती जेवढी वाईट होऊ शकली असती, त्यापेक्षा खूपच वाईट झाली आहे.

म्हणून तुम्हाला पराभव स्वीकारण्याशिवाय पर्याय नाही. देवसुद्धा काही करू शकत नाही.

23- 05-2026

---

टिप्पणी ४: जगभरात धर्मच सर्व काही ठरवतात. इस्रायल, भारत-पाकिस्तान यांचे अस्तित्व धर्मामुळेच आहे. दुःखे आणि विस्थापने असूनही, ते देव आणि तर्काचा प्रतिकार करण्यासाठीच आहेत!

24-05-2026

भारत म्हणजे कौरव ते पांडवाची शक्यता

 Lokmat Times _20260226

Rajaji’s bust

Replacing Lutyens’ bust with that of Rajaji signals a shift in cultural decolonisation

 

---

माझी टिप्पणी: आपण इथे म्हणत आहोत की, 'एडविन लुटियन्सच्या जागी सी. राजगोपालाचारी यांचा अर्धपुतळा बसवण्याचा निर्णय प्रतीकात्मकतेने समृद्ध आहे''

माझ्या मते इथे म्हणता येईल की, त्याचनुसार की, 'औरंगाबाद' शहराच्या शतकानुशतके जुन्या नावाजलेला नावाऐवजी आता 'छत्रपती संभाजीनगर' हे नाव 'स्थापित' केल गेलं आहे. माझ्या मते याचा अर्थ इतिहासाचे पावित्र्य काटेरी बुटांनी पायदळी तुडवले जात आहे अस होत. तुम्ही जे आणखी म्हणता त्यामध्ये आपल्याला इतिहासाचे विकृतीकरण आपल्या मनाजोग आहे असे दिसते. 

आपण पुणे लिहीता -   'हे भारताच्या सार्वजनिक जागांना,  विशेषतः साम्राज्यवादी सत्तेशी संबंधित जागांना, राष्ट्राच्या स्वतःच्या सभ्यता आणि राजकीय प्रवासाचे प्रतिबिंबित करण्यासाठी पुनर्रचना करण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न दर्शवते'.  

माझा मते, सी. राजगोपालाचारी किंवा त्यावेळचे प्रत्येकजण ज्या साम्राज्यवादी सत्तेचे ऋणी होते,  तिचा कडूनच ते तयार होऊन उभे झाले होते. त्याच साम्राज्यवादी सत्तेचे तुम्ही तुमच्या स्मृतीतून पुसून टाकण्याचा प्रयत्न करत असताना तुम्ही कोणत्या 'राष्ट्राच्या स्वतःच्या संस्कृती आणि राजकीय प्रवासा' बद्दल बोलत आहात? तुम्हाला आवडो किंवा न आवडो,  साम्राज्यवादी सत्तेचा संदर्भ आजही राष्ट्र ज्या पायावर उभा आहे त्या पायावर कायम आहे.

हा पाया हलवता येत नाही. अर्थात,  जर तुम्ही भारताच्या कल्पनेला निष्ठा दाखवत राहिलात तर ! तुम्ही म्हणता की,  'त्याच्या (लुट्येनच्या) अर्धपुतळ्याच्या जागी राजाजींच्या अर्धपुतळ्याची जागा घेणे म्हणजे प्रेरणास्त्रोत बदलण्याचे संकेत देते.'  म्हणजे तर प्रेरणास्त्रोत गुरु/उत्पत्तीकर्त्याकडून शिष्य/नक्कलकर्त्याकडे हलविण्यात आला आहे. त्यात एक भयानक विचार पुढे करण्यात येत आहे की भारत सुरुवातीपासूनच आपल्या कडूनच घडविण्यात आला आहे आणि  याची खात्री पटविण्यासाठीच हे आम्हाला प्राधान्य बदलाव्या लागत आहे,  प्रेरणास्त्रोत बदलाव्या लागत आहे. आपल्यामते,  पायथ्याशी असलेल्या त्वरित कोणत्याही वेगळ्या, अनर्थ गोष्टींपासून मुक्त केले पाहिजे. पायथ्याशी बाह्य शक्तींच्या प्रतीकात्मकतेपासून मुक्त केले जाऊ शकते परंतु जे पूर्ववत करता येत नाही ते म्हणजे स्वयं पायथ्याशी, ज्याचे श्रेय स्वतः लुट्येनला जाते,  ते त्याच्या निर्मितीमध्ये त्यांची ठळक भूमिका होती. आणि दुसरी गोष्ट अशी की जरी त्यांच्या अर्धपुतळ्याला हटविणे सोप होत असे तरी लुट्येनची मात्रुभाषाबद्दल, म्हणजे की इंग्रजीबद्दल तुम्हाला काय म्हणायचे आहे?  सध्याचा भारतामध्ये तर तिची भूमिका अटल आहे!  तुम्ही कोणा कोणाला आणि किती किती मुर्ख बनवत राहणार?

तथापि, कितीही हताश असले तरी, तुम्हाला या भाषेचे नाव बदलून मनाचा समाधान करून  घ्यावेसे वाटले असेल तरी  काही बाबी आधीच 'नीतिमान'पणे घडल्या गेल्या आहेत!  म्हणजे की बॉम्बे/मद्रास/कलकत्ता सारखी नावे केव्हा पासून मार्गातून काढून टाकलेली आहेत. अंग्रेजांकडे नकार्थाने बघणे तुम्ही नीतिमान समजत असेल तरी   तुम्ही तुमच्या जगाला आणि इतराच्या जगाला ह्या नावांचा नाश किंवा त्यांची हत्या सहन कऱ्ण्यात कारणिभूत ठरले आहेत.

तुम्ही हे मान्य करता की, 'लुटियन्स निःसंशयपणे एक उत्कृष्ट वास्तुविशारद होते ज्यांचे राष्ट्रपती भवन आणि नवी दिल्लीच्या शाही राजधानीवरचे ठसे निर्विवाद आहेत.'  परंतु तुम्ही पुढे लिहीतात, 'तरीही, त्यांचे काम लोकशाही संमतीशिवाय भारतावर राज्य करणाऱ्या साम्राज्याचे प्रतीक होते'' 

माझ्यामते असे म्हणणे तांत्रिकदृष्ट्या योग्य नाही. आपल्या शंभर विरुद्ध त्यांच्ये पाच जणांना कस काय 'लोकशाही संमती' चा अभाव म्हणून मानले जाऊ शकते?  ही गोष्ट कुठलिही तर्कात बसू सकत नाही. ज्या शंभर जणांना त्यांनी तोंड दिले त्यांच्या मूक संमतीशिवाय पाच जणा कसे कार्य करू शकले असते? हे पांडव आणि कौरवांमधील पाच ते शंभर गुणोत्तराच्या पौराणिक पैलूंना  जागृत करते. एका बाजूला नीतिमान आणि सज्जन दयाळू पांडव आणि दुसरीकडे विरुद्ध दिशेने वळण देणारे कौरव!

अफघानातले कौवरवेला बुद्धाची आक्रुति बघवेनासे झाले होते. त्यांच्या बामियन क्षेत्रातले डोंगरावर कोरलेले बूद्धा आक्रति त्यांने उडवून दिले. भारतात सुद्धा कौवरवाचा तेच कल बघायला मिळत आहे. ह्या बाबत सिद्ध होत आहे की अफघानिस्तान एकटा नाही अशे इतिहासाची तोडफोड करायला.

जर तुम्ही  कौरवच आहोत तर अन्यथा असणे अशक्य आहे. येथे जातिव्यवस्थेच्या तर्काला डोके वर यायची संधी मिळत आहे. जातिव्यवस्था वैयक्तिक वैशिष्ट्ये नियुक्त करते. ती तुमच्या स्वतःच्या सारस्वत:च्या पद्धतींसह जगण्याचा अधिकार व्यक्त करते. येथे इंग्रेजच्या पूर्व प्रधानमंत्री विन्स्टन चर्चिलचा विचार करता येईल. त्यांनी भारतीयांबद्दल अढी निर्माण करून घेतली होती. की  ते असे आहेत तसे आहेत, त्यांचे नैतिकताची व्याख्या एक वेगळी पातळीवर धावू शकते!

क्रिकेटचा विचार करा! एक इंग्रजी मूळचा खेळ. पुन्हा एकदा, आम्हाला लोकांना खेळाच्या उत्पत्तीमध्ये जास्त जाण्याची इच्छा नाही,  कारण कौरवांचा उग्र स्वभाव ते मान्य करू शकत नाही. ज्याप्रमाणे इंग्रजी भाषा प्रचलित होत आहे, त्याचप्रमाणे क्रिकेटचा खेळ देखील आहे.  भारत म्हणजे इंग्रजी भाषा आणि क्रिकेटचा खेळ बरोबर जोडलेला. दोघाला निरोप देणे म्हणजे फार अवघड बाब.  इंग्रेजितल 'बॉम्बे' ला निरोप देणे सोपे असताना,  मूळ शरीराला निरोप देणे फार अशक्यप्राय. डासाची परिस्थिती म्हणता येईल.  शरीर तर हवेत हवे पण शरीराला चावणे सुद्धा कर्मप्राप्त होणे!

येथे 5 ते 100 गुणांचा चांगुलपणा ठेवला तर, आपण कोणाविरुद्ध खेळतो याची आपल्याला पर्वा नाही. लहान न्यूझीलंड असो वा लहान इंग्लंड असो वा वेस्ट इंडिज, सर्व काही. आपल्याकडे कौरवांची प्रतिष्ठा उर्वरित जगाच्या पांडवांच्या प्रतिष्ठेपेक्षा जास्त आहे. जन्मजात दुष्टता बाहेरील निष्पाप जगासमोर ऊभी आहे. आणि बर्याच काळापासून कौरव कधीही बॉस नव्हते, जसे ते आता आहेत. आता तर बरं आहे.  गोष्टी त्यांच्या बाजूने काम करीत आहेत, ५ ते १०० घटक त्यांच्या बाजूने निकाल देत आहेत. परंतु १.५ अब्ज लोकसंख्येपैकी फक्त १० खेळाडू  हा किती विषमता निर्माण करत आहेत! तिथे न्याय नाही. जर भारताला अजूनही त्याचा एकसंध (ब्रिटिश राजवटीने प्रेरित) चेहरा दाखवायचा असेल तर अशी गोष्ट लोकांना जाणीव करून घेणे धोक्याची ठरेल.

 11:36 p.m. 15-03-2026 

राजाजींचा अर्धपुतळा

ल्युटियन्सच्या अर्धपुतळ्याच्या जागी राजाजींचा अर्धपुतळा बसवणे हे सांस्कृतिक वसाहतमुक्तीमधील एका बदलाचे संकेत देते.

एडविन ल्युटियन्सच्या अर्धपुतळ्याच्या जागी सी. राजगोपालाचारी यांचा अर्धपुतळा बसवण्याचा निर्णय प्रतीकात्मकतेने समृद्ध आणि राजकीय अर्थाने भारलेला आहे. एका पातळीवर, हा भारताच्या सार्वजनिक जागांना, विशेषतः साम्राज्यवादी सत्तेशी संबंधित असलेल्या जागांना, राष्ट्राच्या स्वतःच्या सांस्कृतिक आणि राजकीय प्रवासाचे प्रतिबिंब दाखवण्यासाठी नव्याने मांडण्याचा एक जाणीवपूर्वक केलेला प्रयत्न आहे. दुसऱ्या बाजूला, विशेषतः तामिळनाडूमध्ये निवडणुकीचे प्रवाह जोर धरत असताना, या निर्णयाच्या वेळेवर आणि हेतूवर अपरिहार्यपणे छाननीला आमंत्रण मिळते. ल्युटियन्स निःसंशयपणे एक महान वास्तुविशारद होते, ज्यांचा राष्ट्रपती भवन आणि नवी दिल्ली या साम्राज्यवादी राजधानीवरील ठसा निर्विवाद आहे. तरीही, त्यांचे कार्य अशा एका साम्राज्याचे प्रतीक होते, ज्याने लोकशाही संमतीशिवाय भारतावर राज्य केले. त्यांच्या अर्धपुतळ्याच्या जागी राजाजींचा अर्धपुतळा बसवणे हे प्राधान्यक्रमातील बदलाचे संकेत देते. हे एक मानसिक आणि सांस्कृतिक वसाहतमुक्तीचे प्रतीक आहे, जे नागरिकांना आठवण करून देते की भारतीय लोकशाहीची वैधता वसाहतवादी वारशातून नव्हे, तर तिच्या स्वतःच्या नेत्यांच्या त्यागातून आणि दूरदृष्टीतून येते.

 राजाजींचे मोठेपण अशा सन्मानास पात्र ठरते. भारताचे शेवटचे गव्हर्नर जनरल आणि हे पद भूषवणारे एकमेव भारतीय म्हणून, त्यांनी त्या क्षणाचे प्रतिनिधित्व केले जेव्हा वसाहतवादी सत्तेने औपचारिकपणे राष्ट्रीय सार्वभौमत्वापुढे शरणागती पत्करली. त्यांची भूमिका केवळ औपचारिक नव्हती, तर ती भारताच्या पारतंत्र्यातून स्व-शासनाकडे झालेल्या संक्रमणाची पूर्तता दर्शवत होती. याव्यतिरिक्त, त्यांनी स्वतंत्र पक्षाची स्थापना करून त्यांच्या काळातील प्रबळ समाजवादी मताला विरोध करण्याचे त्यांचे बौद्धिक स्वातंत्र्य आणि धैर्य दाखवून दिले. ते एक दुर्मिळ मुत्सद्दी होते ज्यांनी लोकप्रियतेपेक्षा तत्त्वाला अधिक महत्त्व दिले; राज्याच्या अत्याधिक नियंत्रणाविरुद्ध इशारा दिला आणि अशी मते मुख्य प्रवाहात येण्याच्या खूप आधीच वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला. अशाप्रकारे, राजाजींचा सन्मान करणे हे सार्वजनिक स्मृतीमधील असमतोल दूर करते. हे अशा एका नेत्याला प्रतिष्ठा परत मिळवून देते, ज्यांचे योगदान पायाभूत असूनही राष्ट्रीय कथानकात अनेकदा दुर्लक्षित राहिले. वसाहतवादमुक्ती म्हणजे केवळ परकीय चिन्हे हटवणे नव्हे, तर भारताचा लोकशाही आणि तात्विक वारसा दर्शवणारी स्वदेशी चिन्हे सकारात्मकपणे स्थापित करणे होय.

तरीही, राजकीय संदर्भाकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. सरकारचा हा निर्णय अशा वेळी आला आहे, जेव्हा तामिळनाडूचे राजकीय चित्र पुन्हा एकदा अस्थिर झाले आहे. राजजी, एक महान तामिळ विचारवंत आणि राष्ट्रवादी, यांना राज्यातील वैचारिक मतभेदांच्या पलीकडे प्रचंड आदर आहे. त्यांना अशा प्रकारे सन्मानित करणे, हा तामिळ अभिमान आणि भावनांशी जोडण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहिला जाऊ शकतो, विशेषतः अशा प्रदेशात जिथे राष्ट्रीय पक्षांना ऐतिहासिकदृष्ट्या पाय रोवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आहे. ही दुहेरी भूमिका त्या कृतीला आपोआपच वैध ठरवत नाही. राजकीय निर्णयांमध्ये अनेकदा प्रतीकात्मक महत्त्व आणि निवडणुकीतील गणित या दोन्ही गोष्टी असतात. महत्त्वाचे हे आहे की, अशा कृतींमुळे भारताच्या भूतकाळाची अधिक सखोल आणि सर्वसमावेशक समज निर्माण होण्यास हातभार लागतो की नाही.

(मूळ संपादकीयाचे मराठी भाषांतर, श्रेयः गूगल ट्रान्सलेट)