माझी टिप्पणीः रस्त्याच्या पलीकडे राहणाऱ्या, भेटाणाऱ्या माझ्या शेजाऱ्याला विचारले की, 'लॅम रोड'चे नाव बदलल्याची त्याला कल्पना आहे
का? आता या रस्त्याला छत्रपती शिवाजी महाराज मार्ग (CSMM) म्हटले जाईल!
मी त्याला सांगितले की, अशा नामांतराच्या प्रक्रिया एका ठरलेल्या प्रक्रियेनुसार व्हायला हव्यात. त्या प्रक्रियेमध्ये, लोकांना विचारले जावे की त्यांना नाव बदलायचे आहे का. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, उत्तर 'नाही' असेच असेल. तुम्ही एखाद्या ठिकाणाचे नाव त्याच्या ओळखीशी जोडता आणि ते निश्चित व अंतिम मानता. नाव बदलणे म्हणजे ओळखीची प्रक्रिया पुन्हा नव्याने सुरू करणे. जणू काही पायाखालची जमीनच अचानक सरकली आहे, असे वाटते.
'लॅम रोड'चे नामांतर वरील प्रक्रिया न पाळता करण्यात आले आणि त्यांनी 'शिवाजी महाराज' हे नाव वापरून सुरक्षित मार्ग निवडला—हे एक असे नाव आहे ज्याला लोकांच्या हृदयात सर्वात मोठे स्थान आहे आणि ज्याला आक्षेप घेण्याचे धाडस कोणीही करणार नाही. तथापि, शिवाजी महाराजांचा 'देवळाली कॅम्प'शी दुरान्वयेही काही संबंध नसावा. मी माझ्या शेजाऱ्याला म्हणालो की, हा सन्मान एखाद्या सिंधी व्यक्तीला दिला जाऊ शकला असता. देवळाली कॅम्पच्या विकासात सिंधी लोकांनी मोठे योगदान दिले आहे आणि या रस्त्यासाठी त्यांच्यापैकीच एकाचे नाव सहज निवडले जाऊ शकले असते.
शेजाऱ्याने प्रामुख्याने समाजसेवेशी घनिष्ठ संबंध असलेल्या दोन नावांचा उल्लेख केला. एक होते श्री. वासू श्रॉफ, ज्यांचे नुकतेच निधन झाले आहे; आणि दुसरे होते गैर-सिंधी—एक पंजाबी—महाराज कृष्ण बिरमानी. त्यांनी पुढे स्पष्ट केले की, श्री. वासू श्रॉफ आपल्या कामाचे श्रेय घेण्यासाठी नेहमीच उत्सुक असत, तर श्री. बिरमानी यांनी कोणताही देखावा न करता नेहमीच उदारता दाखवली.
अचानक, जेव्हा मी श्री. महाराज बिरमानी यांचे नाव ऐकले, तेव्हा माझे डोळे चमकले. मला खात्री आहे की त्यांच्याशी संबंधित असलेल्या प्रत्येकाचे डोळेही या कल्पनेने चमकले असते. असो, दोन्ही नावांमध्ये 'महाराज' हा शब्द समान आहे; शिवाय, जर या रस्त्याला 'महाराज कृष्ण बिरमानी मार्ग' (MBKM) असे नाव दिले असते, तर त्याला अधिक स्थानिक स्पर्श मिळाला असता. कोणत्याही नामांतर प्रक्रियेबद्दल मला तीव्र नापसंती असूनही मी हे म्हणत आहे.
अधिक बारकाईने विचार केल्यावर असे दिसते की, आजकाल सर्वत्र शिवाजी महाराजांच्या नावाचा उल्लेख केला जात आहे. उदाहरणार्थ, शर्टच्या बटणाला 'छत्रपती शिवाजी महाराज बटण १,' 'छत्रपती शिवाजी महाराज बटण २,' इत्यादी नावे सहजपणे दिली जाऊ शकतात. विशेष म्हणजे, या मराठा नायकाच्या नावाने बटणे, रस्ते आणि बागांना नावे दिली जात असली तरी, खुद्द शर्ट, शहर किंवा जिल्ह्याला मात्र तसे नाव दिलेले नाही. या बाबतीत, त्यांचे सुपुत्र संभाजी महाराज यांचे नावच प्रचलित झाले आहे.
वर वर्णन केलेल्या प्रक्रियेचा विचार करा—नाव बदलणे आवश्यक आहे का, हे जनतेला विचारणे—जर या प्रक्रियेचे पालन केले गेले असते, तर औरंगाबादला त्याच्या ऐतिहासिक दर्जावरून हटवणे इतके सोपे झाले नसते. आता, जेव्हा ती प्रक्रिया अस्तित्वात नाही आणि छत्रपती संभाजी महाराजांचे नाव पुढे आले आहे, तेव्हा औरंगाबादचा खेळ संपला आहे. ज्या ज्या ठिकाणी पूर्वी औरंगाबादचे वर्चस्व होते, त्या सर्व ठिकाणी आता औरंगाबादच्या नावाऐवजी 'छत्रपती संभाजी महाराज नगर' (CSMN) हे नाव वापरले जात आहे. म्हणजेच, जिल्ह्याचे नाव असो वा शहराचे, सर्वत्र. शिवाजी महाराजांच्या मुलाला हा दर्जा केवळ यासाठी मिळाला कारण मुघल सम्राट औरंगजेबाने त्याचा निर्घृणपणे छळ करून मारला होता.
भारतीय हिंदू पौराणिक कथेनुसार, देवांमध्ये भगवान गणेशाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे; आणि याचे कारण असे की, त्यांचा त्यांच्या वडिलांशी झालेल्या संघर्षानंतर त्यांनी हत्तीचे शीर धारण केले होते.
नेहमीप्रमाणेच, देवळाली छावणीतील प्रत्येक इंग्रजी नाव निवडकपणे काढून टाकण्यात आले आहे. आता बंद पडलेल्या 'कॅथे सिनेमा'लाही अशा वापरातून सूटका मिळालेली नाही.
असे म्हटले जाते की 'लॅम रोड'मधील 'लॅम' हे नाव एका पारशी व्यक्तीच्या नावावरून ठेवण्यात आले होते. श्री. एम. के. बिरमानींच्या कारखान्यावर "जे. एन. लाम, प्रॉस्पेक्ट लॉज, १९१९" असा शिलालेख आहे—इतिहासाचा एक रंजक भाग.
हा सगळा गदारोळ म्हणजे नियतीने किंवा ईश्वरी इच्छेने घडवलेल्या इतिहासाविरुद्ध एक प्रकारचे बंड आहे. हे आपल्या धर्मग्रंथांमध्ये उल्लेखलेल्या "जग एक कुटुंब आहे" या संकल्पनेच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे.
जीवनाच्या प्रत्येक पैलूचे कौतुक केले पाहिजे. अर्थ असा होत नाही की आपण केवळ राष्ट्रवादाच्या नावाखाली जीवनाच्या एखाद्या विशिष्ट पैलूला हटवून त्याचा द्वेष करायला सुरुवात करावी. हा 'भारत' नावाच्या राष्ट्रासाठीच्या राष्ट्रवादाचा प्रश्न आहे—जी स्वतःच एक मानवनिर्मित संकल्पना आहे, आणि ज्यात आपले सर्व राष्ट्रीय नेते आनंदाने सामील आहे.
भारतीय राष्ट्रवाद म्हणजे एकीकडे लादलेली एकता आणि दुसरीकडे विविधतेवर मारलेली एक जोरदार चपराक आहे.
१९-०५-२०२६
टिप्पणी 2 - हे नाव बदलण्याच्या प्रकाराचे
मूळ शोधणे तसे खूपच सोपे आहे. हे सर्व मोदी सरकारला असलेल्या एका ध्यासामधून निर्माण
झाले आहे; तो ध्यास म्हणजे—पूर्वीच्या ब्रिटिश राजवटीला मिळणारे
श्रेय आपण किती प्रमाणात कमी करू शकतो? भारताचा प्रत्येक कोपरा आणि प्रत्येक भाग हा
काही अंशी ब्रिटिश राजवटीचाच ऋणी आहे; आणि हीच वस्तुस्थिती असल्यामुळे, या 'कोनाकोपऱ्यांची' नावे बदलणे आता अनिवार्य बनले आहे. शिवाय, स्थानिक नायकांमुळे मूळ मुद्दा गुंतागुंतीचा होऊ नये म्हणून, केवळ त्या काळातील 'राष्ट्रवादी' नायकांनाच—ज्यांना नेहमीच अवास्तव महत्त्व दिले
जाते—तसेच महत्त्व पुन्हा पुन्हा दिले जात आहे.
या सर्व प्रकारातून एक कटू सत्य प्रकर्षाने जाणवते: भारत ही एक 'लुटलेली मालमत्ता' आहे. आणि हे सत्य लपवण्यासाठीच, नावे बदलण्याचे हे प्रकार इतके अत्यावश्यक बनले आहेत.
ब्रिटिश राजवटीचा अस्त होणे, हा त्या लोकांसाठी सर्वात निर्णायक क्षण ठरला—ज्यांना या 'मालमत्तेवर' आपला ताबा कायम ठेवायचा होता, पण त्याच वेळी या मालमत्तेचे श्रेय मात्र ब्रिटिशांना जाऊ द्यायचे नव्हते.
ब्रिटिशांनी निर्माण केलेल्या ज्या प्रशासकीय यंत्रणा, संस्था आणि पायाभूत सुविधा ज्यांनी संपूर्ण देश व्यापला
होता त्या जर अस्तित्वात नसत्या, तर आजचा भारत हा 'हिंदू-मुस्लिम' किंवा 'भारतीय-पाकिस्तानी' या द्वंद्वापेक्षा, 'पंजाब' किंवा 'सिंध' असे या प्रादेशिक अस्मितांनी अधिक ओळखला गेला असता. आणि हे तर सत्ताधाऱ्यांना अजिबातच मान्य होण्यासारखे नव्हते! ही परिस्थिती केवळ सध्याच्या भाजपसाठीच नव्हे, तर देशातील इतर सर्व 'राष्ट्रीय' पक्षांसाठीही अत्यंत निंदनीय आणि अस्वीकार्य
ठरली असती.
त्यामुळे परिस्थिती अशी आहे की—भारत आणि पाकिस्तान हे देश आणि त्यांच्यातील तो जुनाट संघर्ष असाच कायम राहो! पण
एक काळजी मात्र घ्यायची: दुसऱ्या बाजूचे म्हणजेच ब्रिटिशांचे कधीही कौतुक करायचे
नाही. किंबहुना, त्या बाजूशी संबंधित असलेली सर्व प्रतीकात्मक
चिन्हे आणि खुणा पूर्णपणे नष्ट करून टाकायच्या.
21-05-2026
